O Instytucie

Instytut Języka Polskiego należy do wyróżniających się jednostek naukowych w kraju. O jego wysokiej pozycji świadczy udział pracowników w życiu naukowym w Polsce i poza jej granicami, a także publikacje o zasięgu ogólnopolskim i międzynarodowym, współpraca z ośrodkami naukowymi w kraju (IPI PAN, IJP PAN czy IBL PAN) i poza nim (uniwersytety w Pradze, Amsterdamie, Wilnie, Berlinie, Tybindze, Moguncji i Moskwie), a także uczestnictwo w krajowych i międzynarodowych grantach naukowych, nierzadko interdyscyplinarnych (Narodowy Korpus Języka Polskiego, Wielki słownik języka polskiego, Polsko-niemiecki słownik neologizmów, Język polski pogranicza litewsko-łotewsko-białoruskiego na tle innych odmian polszczyzny północnokresowej, Szesnastowieczne przekłady nowego testamentu na język polski a rozwój renesansowej polszczyzny — internetowa baza danych, Korpus językowy polsko-rosyjski, Budowa banku drzew składniowych dla języka polskiego z wykorzystaniem automatycznej analizy składniowej, RAMKI: rygorystyczna aplikacja metodologii kognitywno-interpretacyjnej (ram interpretacyjnych) do opisu polszczyzny, Automatyczne metody konstrukcji sieci semantycznej leksemów polskich na potrzeby przetwarzania języka naturalnego).

W Instytucie są kontynuowane i twórczo rozwijane tradycje metodologiczne językoznawczej szkoły warszawskiej, zwłaszcza w zakresie leksykologii, leksykografii, oraz słowotwórstwa i dialektologii. Są też opracowywane nowe podejścia i metody badawcze, zwłaszcza w zakresie rygorystycznego opisu współczesnego języka polskiego (tak w modelu składników bezpośrednich, jak i zależnościowym), składni i gramatyki historycznej, zastosowania fonetyki akustycznej w badaniach dialektologicznych oraz metaleksykografii, fonostylistyki i fonosemantyki, jak też języka nauki w ujęciu kognitywnym i innych kognitywnych zagadnień językowych, językowego obrazu człowieka w opisie teoretycznym i słownikowym.

Do istotnych osiągnięć należą prace z zakresu słowotwórstwa synchronicznego, w tym również słowiańskiego słowotwórstwa tekstowego i pojęciowego — we współpracy z Komisją Słowotwórczą Międzynarodowego Komitetu Slawistów i diachronicznego oraz semantyki i leksykologii współczesnej i historycznej.

Ważnym nurtem działalności naukowej IJP są zagadnienia normatywne, a rozstrzygnięcia poprawnościowe podejmowane w pracach naszych uczonych są powszechnie akceptowane. Pracownicy IJP są też cenionymi popularyzatorami wiedzy o polszczyźnie i poprawności językowej.

Język religijny to kolejny nurt badań prowadzonych przez pracowników IJP, tak w zakresie zjawisk współczesnych, jak i historycznych. Blisko tego nurtu sytuuje się też analiza języka współczesnej polityki oraz języka pisarzy (czego owocem jest na przykład dostępny w internecie słownik języka Cypriana Norwida).

W dziedzinie formalnego opisu polszczyzny najważniejszym osiągnięciem jest obszerna gramatyka formalna języka polskiego, w wyniku współpracy z IPI PAN w pełni zaimplementowana i wykorzystana do budowy banku drzew rozbiorów gramatycznych. Ważnym pokrewnym nurtem są prace krajowe (Narodowy Korpus Języka Polskiego) i międzynarodowe (Korpus językowy polsko-rosyjski) nad tworzeniem i wykorzystaniem korpusów językowych, co odzwierciedla się w aktywnej współpracy z Komisją Korpusową Międzynarodowego Komitetu Slawistów.

Znaczący jest dorobek leksykograficzny i metaleksykograficzny pracowników naszego Instytutu. Pracownicy IJP są redaktorami naukowymi i autorami słowników różnego typu: ogólnych słowników języka polskiego, słowników poprawnościowych i specjalistycznych (np. wyrazów obcych, wyrazów trudnych i kłopotliwych, wyrazów bliskoznacznych, etymologicznych, w tym etymologicznego słownika dydaktycznego). Działalności słownikarskiej towarzyszą opracowania z zakresu teorii leksykografii. W IJP są ponadto prowadzone unikatowe w skali Polski badania nad komunikacją niesłyszących w nieuwzględnianym dotąd aspekcie lingwistycznej analizy języka migowego.

Podejmowane są też zagadnienia wykraczające poza ujęcia ściśle lingwistyczne, uwzględniające aspekt kulturowy i socjolingwistyczny, szczególnie rolę płci. Na tle kulturowym i socjolingwistycznym rozpatrywane są też gwary w Polsce i poza jej granicami, zwłaszcza na Litwie, Ukrainie i w Kazachstanie. Prowadzone badania dialektologiczne mają też wymiar popularyzatorski, czego przykładem mogą być dwa portale internetowe: dialektologiczny, ukazujący zróżnicowania terytorialnego języka polskiego Gwary polskie. Przewodnik multimedialny oraz leksykograficzny Słowniki dawne i współczesne. W swoim dorobku pracownicy IJP mają również prace onomastyczne, zwłaszcza nad dawnymi nazwami geograficznymi.

Żywy jest nurt badań nad kontaktami polszczyzny z innymi językami, tak w aspekcie historycznym, jak i współczesnym (np. prace o rusycyzmach czy o anglicyzmach), również na pograniczach językowych.